Doç. Dr. Abdullah ÖZKALE Yazarın Tüm Yazıları
Abdullah Özkale 4 yıllık matematik öğretmenliği deneyimi sonrası Süleyman Demirel Üniversitesinde akademisyen olarak görev almıştır. Halen SDÜ Eğitim Fakültesi Matematik Eğitimi Anabilim Dalın’nda Öğretim Üyesi olarak çalışmaktadır. &nb...
Programda neden sarmal yapı yerine bütüncül yaklaşım tercih edilmiştir?
Bir öğretim programının tasarımında alandaki güncel araştırmalar, eğitim politikalarındaki değişimler ve teknolojik gelişmelerin yansımaları görülebileceği gibi, tercih edilen matematik öğrenme-öğretme yaklaşımları da gözlemlenebilir.
Öğretim programları, 2005 yılında gerçekleşen değişimde yapılandırmacı yaklaşım felsefesine dayanan ve öğrencilerin kazanımlar üzerinden beceriler edinmesine odaklanan bir yapıda hazırlanmıştır. 2018 yılındaki revizyonda ise programın sarmal yapısı “…bir taraftan farklı konu ve sınıf düzeylerinde sarmal bir yaklaşımla tekrar eden kazanımlara ve açıklamalara, diğer taraftan bütünsel ve bir kerede kazandırılması hedeflenen öğrenme çıktılarına yer verilmiştir.” şeklinde özetlenmiştir.
Sarmal (spiral) yapı; konu, kavram ve kazanımlarının önceki öğrenmelerle ilişkilendirilerek ilerletildiği, yeni ünite ve sınıf düzeylerinde tekrarlara yer verilen bir program örgüsüdür. 2018 Matematik Dersi Öğretim Programı’nın tasarımında bu örgü:
1) Dikey ilerleme: Aynı kavramın öğretiminin birden fazla sınıf düzeyine yayılması,
2) Yatay ilerleme: Bir kavramın aynı sınıf düzeyinde farklı öğrenme ya da alt öğrenme alanlarında yer alması,
3) Tekrarlara dayalı süreklilik: Aynı öğrenme alanının farklı sınıf düzeylerinde benzer bir ilerlemeye sahip olması,
4) Ön öğrenmelerle ilişkilendirme: Önceki sınıf düzeyindeki ya da öğrenme alanındaki kazanımların geliştirilmesi şeklinde yapılandırılmıştır. Bununla birlikte program tasarımında ünitelerin ilişkisel konulara göre oluşturulduğu; basitten karmaşığa, kolaydan zora, bilinenden bilinmeyene, özelden genele, somuttan soyuta bir ilerlemeye dikkat edildiği görülmektedir.
Kendi dinamikleri ile anlamlı bir tasarıma sahip olan sarmal yaklaşımın uygulama sürecinde ise
(a) Farklı sınıf düzeylerinde ele alınan aynı kavramın öğrenme-öğretme süreçlerine ait bütünlüğün korunamaması,
(b) Ön öğrenmelerin sarmal ilerlemede beklenen etkiyi oluşturmaması,
(c) Kavram öğretiminde parçalı yapının öğrenme-öğretme süreçlerine ve ders materyallerine yansıtılamaması gibi sorunlar gözlenmektedir.
2018 programında kazanımların matematiksel becerilere yansımasına yönelik beklentinin uygulama süreçlerinde ders-konu-kavram yumağından çıkılmadığı için yeterince karşılanmadığı söylenebilir. Bu kapsamda Türkiye’de özelikle son yıllarda beceri odaklı bir program örgüsüne duyulan ihtiyaç dile getirilmiştir.
2024 Matematik Dersi Öğretim Programları, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli çerçevesinde hazırlanan becerilerin etrafında şekillenmiştir. Program tasarımında sarmal yapının terk edilmesinin ötesinde bütüncül yaklaşım benimsenmiştir. Buna göre programlarda Bütüncül yaklaşım:
1) Program bileşenleri açısından bütünsellik: Kavramsal beceriler, alan becerileri, sosyal-duygusal öğrenme becerileri, okuryazarlık becerileri, eğilimler ve değerler birlikte işe koşulmuştur.
2) Beceri setleri ve repertuarı oluşturma: K-12 düzeyi boyunca öğrencilerden becerilere yönelik çeşitli deneyimler edinerek beceri setleri ve becerilerin sergilenebileceği senaryolara yönelik bir repertuar oluşturması beklenmektedir.
3) İlişkisel ve bütüncül ilerleme: Kavramların öğretiminde ilişkisel ve bütüncül bir ilerleme kurulmuş olmasıdır. 5. Sınıf Sayılar ve Nicelikler temasında kesir gösterimlerinin bir arada ele alınması bu duruma bir örnektir. 2018 programında farklı sınıf seviyelerine dağıtılan istatistiksel araştırma süreci adımları, 2024 programında 1-12. sınıf düzeylerinde birlikte ele alınmaktadır. Bu durum İstatistiksel Araştırma Süreci tema bütünlüğünün karar verme becerisine yansımalarını incelemek açısından önemli bir diğer örnektir. Tablo 1, 2018 programındaki Veri İşleme Öğrenme Alanı ve 2024 programındaki İstatistiksel Araştırma Süreci temasının 5-8. sınıf tasarımındaki yapısal farklılığını ortaya koymaktadır.
Tablo 1. Ortaokul düzeyinde 2018 sarmal yapı ve 2024 bütüncül yaklaşım farklılıkları
|
| Sarmal Yapı (2018) | Bütüncül Yaklaşım (2024) |
| Sınıf düzeyi | Veri İşleme Öğrenme Alanı | İstatistiksel Araştırma Süreci Teması |
| 5 | Veri Toplama ve Değerlendirme | Kategorik veri ile çalışabilme ve veriye dayalı karar verebilme |
| 6 | Veri Toplama ve Değerlendirme Veri analizi | Kategorik veya kesikli veri ile çalışabilme ve veriye dayalı karar verebilme |
| 7 | Veri Analizi | Kategorik, kesikli veya sürekli veri ile çalışabilme ve veriye dayalı karar verebilme |
| 8 | Veri Analizi | Kategorik veya nicel (kesikli-sürekli) veri ile çalışabilme ve veriye dayalı karar verebilme |
4) Temalarda devamlılık: Aynı temanın farklı sınıf seviyelerindeki ilerlemesinin aynı beceri üzerine kurgulanmasını ifade etmektedir. Tablo 1’de İstatistiksel Araştırma Süreci Tema’sında karar verme becerisi farklı sınıf seviyelerinde veri türleri ile entegre edilmesi üzerine kurgulanmıştır. Bu kapsamda 2024 Matematik Dersi Öğretim Programları’nın matematiksel kavramlar ve beceriler çerçevesinde bir bütünlük arz ettiği ifade edilebilir.
Tartışma
- Sarmal tasarım ve bütüncül yaklaşımın nitelikleri dikkate alındığında 2024 programı açısından temel farklılık nedir?
2024 programları Türkiye yüzyılı Maarif Modeli’nde belirtilen bütüncül yaklaşıma göre köklü bir değişime gitmiştir. Yeni programda kavramların öğretiminde ardışık sınıflarda bir kavrama ait boyutların parçalanması yerine kavramın aynı sınıf düzeyinde ve temada ele alınması tercih edilmiştir. Bir diğer temel değişiklik, programda yalnızca matematiksel becerilerin işe koşulması yerine Maarif Modeli’nde belirtilen diğer beceriler ile birlikte programa yansıtılmasıdır.
- Bütüncül yaklaşımın uygulama sürecinde becerilerin gelişimini olumsuz etkileyebilecek durumlar neler olabilir?
Sarmal tasarımda olduğu gibi bütüncül yaklaşımın uygulanmasında da zorluklar ortaya çıkabilir. Henüz uygulama sürecinin izlenmesine yönelik araştırmalar tamamlanmasa da
(a) Matematiksel becerilerin dışındaki program bileşenlerinin bağlam olmanın ötesine geçememesi,
(b) Okuryazarlık becerileri gibi programın diğer bileşenlerinin sınıfta nasıl ele alınacağının belirlenememesi,
(c) Öğrenme çıktılarında hedeflenen beceri odaklı yapı yerine geleneksel konu-kavram odaklı öğretimin tercih edilmesi, becerilerin kavram öğretiminin gölgesinde kalması,
(d) Becerilerin nasıl ölçüleceğine/ değerlendirileceğine yönelik niteliklerin belirlenememesi ve birlikteliğin sağlanamaması gibi durumlarla karşılaşılabilir.
Aşağıdaki soruları program tasarımlarının değişimi perspektifinde bireysel olarak ya da arkadaşlarınızla yorumlayabilir, değerlendirmelerinizi bizimle paylaşabilirsiniz.
- Öğretmenlerimiz bütüncül yaklaşımın sınıf uygulamalarında başarıya ulaşması için neler yapabilir?
- K12 düzeyinde becerilerin devamlılığını ve kavramsal ilerlemeyi birlikte yansıtan bütüncül yaklaşım tasarımlarına programdan örnekler verilebilir mi