Ulusal Beceri Çerçevesinden Beceri Odaklı Matematik Programlarına

Matematik Dersi Öğretim Programlarındaki Becerilerin Kaynağı Nedir? İçinde bulunduğumuz çağın getirdiği değişim ve dönüşümlere paralel olarak bireylerin eğitim sürecinde hangi becerileri edinmesi gerektiğine yönelik beklentiler de her geçen gün daha da somutlaşmaktadır. Bununla birlikte beceri kavramının tanımından belirli bir seviyede verilen eğitimin hangi beceri hedeflerine odaklanması gerektiğine kadar bir dizi belirsizlik de dikkati çekmektedir. Bu belirsizliklerin giderilmesine katkı sağlamak ve ilerleyen süreçte eğitim sisteminin beceri gelişimi bağlamında yeniden düşünülebilmesi için Milli Eğitim Bakanlığı tarafından tüm disiplinleri kapsayan bir beceri modeli çalışması başlatılmıştır. Bu kapsamda UNICEF desteği ile iki yıl boyunca yürütülen çalışmalar ulusal bir beceri çerçevesinin ortaya konulmasını sağlamıştır. “K12 Beceriler Çerçevesi Türkiye Bütüncül Modeli” olarak adlandırılan bu çerçeve, ülkenin beceri odaklı bir eğitim yaklaşımı ihtiyacını karşılayacak özgünlükte geliştirilmiştir. 2024 matematik dersi öğretim programları beceriler bağlamında bu çerçeve referans alınarak tasarlanmıştır. 
Çerçevede en dikkat çeken husus, “Bütüncül Model” vurgusudur . Beceriler çerçevesi bireyin bütüncül gelişimini referans almakta ve bireyin bilişsel gelişimi kadar sosyal ve duygusal gelişimine de vurgu yapmaktadır. Bu anlamda çerçevede kavramsal beceriler, sosyal-duygusal öğrenme becerileri, eğilimler ve alan becerileri tanımlanmaktadır. 

Çerçevede dikkat çeken ikinci husus, söz konusu becerilerin nasıl geliştirileceğine ışık tutması için her birinin süreçlerinin detaylı bir şekilde belirlenmiş olmasıdır.  Literatürde çoğunlukla yer verilenin aksine çerçevede yalnızca becerilerin tanımları ile yetinilmemiş, bireyin söz konusu beceriyi edinebilmesi için deneyimlemesi gereken süreçler titizlikle ortaya konulmuştur. 
Çerçevede dikkati çeken bir diğer husus, alan becerilerinin pek çoğunun süreç modellemesinin kavramsal becerilerin süreçlerini işe koşacak şekilde gerçekleştirilmesidir. Bu durum, beceriler ve disiplinler arası bağlantıları güçlendirmekte ve önerilen modelin “bütüncül” etiketini güçlü şekilde desteklemektedir.

Çerçevedeki matematik alan becerileri   

Beceriler çerçevesinde beş alan becerisi belirlenmiştir. Bunlar: matematiksel muhakeme, matematiksel problem çözme, matematiksel temsil, veri ile çalışma ve veriye dayalı karar verme son olarak matematiksel araç ve teknoloji ile çalışma becerileridir. Bu becerilere ait süreçlerin önemli bir kısmı kavramsal becerilerden yararlanılarak modellenmiştir. Örneğin matematiksel muhakeme becerisinin dört temel becerisinden üçü (çözümleme, yorumlama ve çıkarım yapma) kavramsal beceri setinden seçilmiştir. Bu üç beceriye “matematiksel doğrulama veya ispat yapma” matematik alanına özgü beceri, süreçleri ile birlikte eklenmiş ve matematiksel muhakeme becerisinin süreçleri dört beceri ile modellenmiştir (bkz.Tablo 1).
Bu süreç modellemesinden görüleceği üzere bir matematik alan becerisi sadece matematiksel becerileri değil, her türlü alanda karşımıza çıkabilecek çözümleme ve yorumlama gibi önemli becerileri işe koşmayı da gerektirebilmektedir. Bu durum, matematik alan becerilerinin tanımı ve eğitim sürecine yansıtılması bağlamında önemli bir yenilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu modelleme ile matematiksel becerilerin ediniminin eğitsel bir çerçevede planlanması ve gözlenmesi mümkün hale gelmektedir. Diğer yandan bu modelleme, aynı beceriyle ilgili bir kapsam ve anlam bütünlüğü sağlamaktadır. Bu durumun en azından ulusal bazdaki her türlü öğretimsel faaliyete veya dokümana rehberlik ederek ortak bir beceri edinimi anlayışının gelişimine katkı sunacağı düşünülmektedir.   

Tablo 1: Matematiksel muhakeme alan becerisi

Matematiksel Muhakeme Becerisi (MAB1)

KB2.4.Çözümleme KB2.4.SB1. Nesne, olgu ve olaylara ilişkin parçaları belirlemek KB2.4.SB2. Parçalar arasındaki ilişkileri belirlemek

KB2.14.Yorumlama KB2.14.SB2. Mevcut olay/konu/ durumu bağlamdan kopmadan dönüştürmek KB2.14.SB3. Kendi ifadeleriyle olay/konu/durumu nesnel, doğru anlamı değiştirmeyecek bir şekilde yeniden ifade etmek

KB2.10.Çıkarım Yapma KB2.10.SB1. Mevcut bilgisi dâhilinde varsayımda bulunmak KB2.10.SB2. Örüntüleri listelemek KB2.10.SB3. Karşılaştırmak KB2.10.SB4. Önerme sunmak KB2.10.SB5. Değerlendirmek

MAB1.1.Matematiksel Doğrulama ve/veya İspat Yapma MAB1.1.SB1. Matematiksel doğrulama veya ispat yöntemlerini seçerek kullanmak MAB1.1.SB2. Matematiksel ispat veya doğrulamayı değerlendirmek

 

Yeni matematik dersi öğretim programlarında beceriler

Önceki programlarda öğrenme hedeflerini ifade eden ve genellikle taksonomik bir anlayışla hazırlanan kazanımlar yeni öğretim programlarında öğrenme çıktısı ismi ile ifade edilmektedir. Bu durum basit bir terminoloji değişimi gibi okunmamalıdır. Zira öğrenme çıktıları matematiksel bilgi ile hedeflenen becerileri bir araya getiren eylem ifadeleridir.  Programlarda her bir öğrenme çıktısı, beceriler çerçevesinde yer alan bir becerinin ifade ettiği eylem ve önceden belirlenmiş süreçleri üzerine inşa edilmiştir. Böylelikle yeni programlar yalnızca öğrencinin sergilemesi gereken hedef davranışı tarif etmemekte, söz konusu hedef davranışa ulaşmak için öğrencinin deneyimlenmesi gereken süreçleri ve öğretmenin sunması gereken öğrenme fırsatlarına da vurgu yapmaktadır. Diğer yandan, programlardaki öğrenme çıktıları sadece matematik alan becerileri üzerine inşa edilmemekte, pek çoğu için kavramsal becerilerin tanımı ve süreçleri işe koşulmaktadır. Bu durum programın disiplinler arası ve beceriler arası yapısını güçlendirmektedir.  

Öğretim programlarında beceriler çerçevesinin öğeleri arasında yer alan eğilimler, sosyal-duygusal öğrenme becerileri ve okuryazarlık becerilerine ise programın her bir temasına özgü öğrenme-öğretme yaşantıları kısmında yer verilmektedir. Eğilimler, sosyal-duygusal öğrenme becerileri ve okuryazarlık becerileri; bir yandan temanın öğrenme çıktılarına ulaşmayı sağlayan diğer yandan da temada yapılacak çalışmalar sayesinde gelişecek olan ögeler olarak ortaya çıkmaktadır. 

Tartışma

-    Çerçevede yer alan beceriler ne derece özgün veya yenilikçi?    

Bilimsel bilgilerin hızla yayıldığı ve geliştiği günümüzde daha önce hiç tanımlanmamış veya sezgisel/informal düzeyde dahi kullanılmamış bir kavramla karşılaşmak neredeyse imkansız hale gelmiştir. Bu bağlamda çerçevede yer alan becerilerin tamamen özgün veya yenilikçi olduğunu savunmak gerçek dışı olacaktır. Söz konusu becerilerin pek çoğu farklı ülkelerin programlarında olduğu gibi ülkemizin matematik dersi öğretim programlarında da uzun bir süredir vurgulanmaktadır. Örneğin matematik alan becerileri bağlamında düşünüldüğünde 2005 yılı ilköğretim matematik dersi öğretim programlarının problem çözme, ilişkilendirme, iletişim ve akıl yürütme olmak üzere dört matematik alan becerisine (alan becerisi ismi kullanılmaksızın) yer verdiği görülmektedir. Fakat çerçevede seçilen matematik alan becerilerinin süreç modellemesi ve bu becerilerin matematik dersi öğretim programının ana omurgasını oluşturması alan becerilerine de önemli bir özgünlük ve yenilik katmaktadır. Bu özgünlük ve yeniliğin matematik sınıflarında karşılık bulması öğrencilerin beceri edinimi açısından önemli bir gelişme olacaktır.  

-  Programları söz konusu beceriler odağında hazırlamak ne derece mantıklı?

Bilgi temelli program yaklaşımlarında öğrencinin belli bir bilgiyi kazanması için işe koşulan bilgi aktarım süreci ön plandadır. Bu tür yaklaşımlar genellikle kolayca ölçülebilen belirli performans göstergelerine sahiptir. Örneğin bir öğrenci, birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemi çözmeyi öğrenmişse öğretim amacına ulaşmış demektir. Öğrencinin bu denklemin çözümüne bir anlam yükleyip yüklemediği, bu çözümü öğrenirken herhangi bir sorumluluk alıp almadığı ve bu denklemi ileride herhangi bir şekilde kullanıp kullanmayacağı da ikincil düzeyde önemlidir. Beceri odaklı bir yaklaşımda ise amaç öğrencinin böyle bir denklemi nasıl çözebileceğinin yollarını keşfetmesi, bu denklemi anlamlandırabilmesi ve karşılaştığı problemlere uygulayabilmek için istekli ve kararlı olmasıdır. Yeni öğretim programlarının beceri odaklılık iddiasının eylemsel düzeyde gerçekçi olması için öğretmen tarafından beceri edinim sürecinin planlanabilmesi gerektiği açıktır. Beceri gelişimini bir hedef olarak belirleyip bilgi temelli bir yaklaşımı işe koşmanın beceri odaklı bir program yaklaşımını desteklemediği artık açıkça görülmektedir.

- Beceri temelli bu programlar da daha öncekiler gibi bir gün rafa kalkar mı?

Her program gibi bu programların da bir gün revize edilecek olması veya programların yaklaşımlarının değişebilecek olması bu program değişikliği sürecinde ortaya konan tüm çaba ve inisiyatifin boşa çıkacağı anlamına gelmemektedir. Eğitim sisteminin kendi dinamikleri çerçevesinde tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de belli aralıklarla programların içeriğinin veya yaklaşımlarının değişmesi doğaldır. Önemli olan beceri edinim sürecinin bir şekilde ülkenin eğitimle ilgili kültürünün parçası haline gelmesi, öğrenme ve öğretme süreçlerinin temel yapı taşlarından birini oluşturmasıdır.

 Aşağıdaki soruları program tasarımlarının değişimi perspektifinde bireysel olarak ya da arkadaşlarınızla yorumlayabilir, değerlendirmelerinizi bizimle paylaşabilirsiniz.

- Program tasarımcısı siz olsaydınız matematik alan becerileri olarak hangi becerileri seçerdiniz? Neden?- Birinci soruya cevap vermek için işe koştuğunuz beceriler nelerdir?